Instantie

Hoge Raad der Nederlanden

Samenvatting

Indien – na afweging van alle daarvoor in aanmerking komende omstandigheden –
aangenomen wordt dat sprake is van een samenleven als bedoeld in art. 1-160
BW, is het gevolg daarvan dat van rechtswege een definitief einde komt aan de
onderhoudsplicht van de gewezen echtgenoot. Bijzondere omstandigheden kunnen
er niet toe leiden dat deze bepaling buiten toepassing wordt gelaten, ook
niet indien toepassing hiervan voor de alimentatiegerechtigde onredelijke
gevolgen heeft. Die bijzondere omstandigheden kunnen slechts een rol spelen
bij de beoordeling van de vraag of van een samenleven als hier bedoeld sprake
is, waarbij aan de motivering van een bevestigende beantwoording van die
vraag hoge eisen moeten worden gesteld.

Volledige tekst

1. HET GEDING IN FEITELIJKE INSTANTIES

Met een op 2 december 1997 ter griffie van de Rechtbank te Arnhem ingekomen
verzoekschrift heeft verweerder in cassatie – verder te noemen: de man – zich
gewend tot die Rechtbank en verzocht:

I primair: de door hem aan verzoekster tot cassatie – verder te noemen: de
vrouw – verschuldigde bijdrage in haar levensonderhoud met ingang van 1 maart
1995, althans met ingang van 1 juni 1996, althans vanaf de datum van
indiening van dit verzoekschrift op nihil te stellen; subsidiair: de door hem
ten behoeve van de vrouw verschuldigde bijdrage in het levensonderhoud op een
zodanig bedrag vast te stellen en met ingang van een zodanige datum als de
Rechtbank in goede justitie zal vermenen te behoren;

II primair: de vrouw te veroordelen om aan de man te betalen ƒ 83 917,56,
zijnde de door de man sinds 1 maart 1995 onverschuldigd betaalde
partneralimentatie, althans het bedrag waarmee de vrouw zich sedertdien ten
koste van de man onrechtvaardig heeft verrijkt, te vermeerderen met de
wettelijke rente vanaf het moment waarop deze door de man is voldaan, althans
vanaf de dag van indiening van dit verzoekschrift; subsidiair: de vrouw te
veroordelen om aan de man de betalen ƒ 44 804,94, zijnde de door de man sinds
1 juni 1996 onverschuldigde partneralimentatie, althans het bedrag waarmee de
vrouw zich sedertdien ten koste van de man onrechtvaardig heeft verrijkt, te
vermeerderen met de wettelijke rente vanaf het moment waarop deze door de man
is voldaan, althans vanaf het moment van indiening van dit verzoekschrift;
uiterst subsidiair: de vrouw te veroordelen om aan de man te betalen de door
de man sedert de indiening van het verzoekschrift betaalde
partneralimentatie, met veroordeling van de vrouw in de kosten van de
procedure, die van het voorlopig getuigenverhoor daaronder begrepen.
De vrouw heeft de verzoeken van de man bestreden. De Rechtbank heeft bij
beschikking van 14 juli 1998 de verzoeken van de man en het meer of anders
verzochte afgewezen. Tegen deze beschikking heeft de man hoger beroep
ingesteld bij het Gerechtshof te Arnhem. Bij beschikking van 9 februari 1999
heeft het Hof de beschikking van de Rechtbank te Arnhem van 14 juli 1998
vernietigd en, opnieuw beschikkende, bepaald dat de onderhoudsverplichting
van de man jegens de vrouw, vastgesteld bij vonnis van de Rechtbank te Arnhem
van 28 maart 1991, met ingang van 1 januari 1998 is geëindigd, de vrouw
veroordeeld om aan de man terug te betalen de door de man aan de vrouw over
de periode vanaf 1 januari 1998 onverschuldigd betaalde alimentatie, en het
meer of anders verzochte afgewezen.
De beschikking van het Hof is aan deze beschikking gehecht.

2. HET GEDING IN CASSATIE

Tegen de beschikking van het Hof heeft de vrouw beroep in cassatie ingesteld.
Het cassatierekest is aan deze beschikking gehecht en maakt daarvan deel uit.
De man heeft verzocht het beroep te verwerpen.
De conclusie van de Advocaat-Generaal Langemeijer strekt tot verwerping van
het beroep.

3. BEOORDELING VAN HET MIDDEL

3.1. Partijen zijn in 1969 met elkaar gehuwd. Bij vonnis van 28 maart 1991 is
echtscheiding tussen hen uitgesproken. In dat vonnis, dat op 29 april 1991 is
ingeschreven in de registers van de burgerlijke stand, is bepaald dat de man
aan de vrouw als bijdrage in de kosten van haar levensonderhoud zal betalen ƒ
2210 per maand. Die bijdrage is inmiddels door de wettelijke indexering
verhoogd.

3.2. De man heeft, kort samengevat en voorzover in cassatie nog van belang,
aan de Rechtbank verzocht deze bijdrage nader te bepalen op nihil met ingang
van 1 maart 1995, althans 1 juni 1996, althans vanaf de datum van indiening
van het verzoekschrift, met veroordeling van de vrouw tot terugbetaling van
de onverschuldigd betaalde alimentatie. De man heeft aan zijn (primaire)
verzoeken ten grondslag gelegd dat de vrouw met een ander (E.) is gaan
samenleven als waren zij gehuwd. De Rechtbank heeft de verzoeken van de man
afgewezen.

3.3. In het hoger beroep van de man is het Hof tot een ander oordeel gekomen.
Het Hof heeft vastgesteld (i) dat de vrouw en E. vanaf 3 juli 1995 tot het
najaar van 1997 hebben samengewoond, (ii) dat zij een affectieve relatie
hadden waarvan aannemelijk is dat deze duurzaam was, (iii) dat zij de kosten
van de gezamenlijke huishouding deelden en over en weer taken in die
huishouding op zich namen, en (iv) dat sprake is geweest van wederzijdse
verzorging. Anders dan de Rechtbank heeft het Hof in de door de vrouw
aangevoerde omstandigheid dat de samenwoning van haar en E. voortvloeide uit
het feit dat de oudste zoon van E., R., bij wie botkanker was geconstateerd,
de door hen verleende verzorging en verpleging nodig had, geen reden gezien
te oordelen dat deze samenleving niet gelijk te stellen is met een
samenleving als waren zij gehuwd. Tegen dat oordeel keert zich het middel.

3.4. Het eerste onderdeel van het middel betoogt dat het Hof weliswaar van de
juiste criteria is uitgegaan, doch bij de toepassing daarvan onvoldoende
aandacht heeft geschonken aan de bijzondere omstandigheden die zich hier
hebben voorgedaan, zodat het Hof in strijd heeft gehandeld met de – tot een
terughoudende toepassing nopende – strekking van artikel 1:160 BW.

3.5. Het onderdeel faalt. Het Hof is uitgegaan van een juiste maatstaf. De
wijze waarop het Hof die maatstaf in het onderhavige geval heeft toegepast
geeft geen blijk van een onjuiste rechtsopvatting en kan als verweven met
waarderingen van feitelijke aard in cassatie niet verder op zijn juistheid
worden getoetst. Het oordeel van het Hof is ook niet onbegrijpelijk en het
voldoet aan de in gevallen als deze te stellen hoge motiveringseisen.

3.6. Indien na weging van alle daarvoor in aanmerking komende omstandigheden
aangenomen wordt dat sprake is van een samenleving als bedoeld in artikel
1:160 BW, is het door de wet bedoelde gevolg daarvan dat van rechtswege een
definitief einde komt aan de onderhoudsplicht van de gewezen echtgenoot van
de onderhoudsgerechtigde. Daarmee is niet verenigbaar dat deze bepaling
buiten toepassing wordt gelaten op grond van “bijzondere” omstandigheden die
dit gevolg voor de onderhoudsgerechtigde onredelijk doen zijn. Die
omstandigheden kunnen slechts een rol spelen bij de beoordeling van de vraag
of van een samenleving als hier bedoeld sprake is, waarbij aan de motivering
van een bevestigende beantwoording van die vraag juist in verband met de
ernstige gevolgen voor de onderhoudsgerechtigde hoge eisen moeten worden
gesteld. Het tweede onderdeel van het middel, dat een andere opvatting
voorstaat, treft daarom geen doel.

3.7. Aan het derde onderdeel van het middel ligt de veronderstelling ten
grondslag dat het Hof ervan is uitgegaan dat de vrouw en E. ook al in de
periode voorafgaand aan 3 juli 1995 hebben samengeleefd als waren zij gehuwd.
Die veronderstelling is echter onjuist, zodat het middel feitelijke grondslag
mist en om die reden niet tot cassatie kan leiden.

4. BESLISSING

De Hoge Raad verwerpt het beroep.

CONCLUSIE A-G MR. LANGEMEIJER

In deze alimentatiezaak is een beroep gedaan op art. 1:160 BW (samenleven als
waren zij gehuwd). In cassatie staat de uitleg van die bepaling centraal.

1. De feiten en het procesverloop

1.1. Partijen zijn in 1969 met elkaar gehuwd. Bij vonnis van 28 maart 1991 is
de echtscheiding uitgesproken. Het vonnis is op 29 april 1991 ingeschreven in
de registers van de burgerlijke stand. Bij dit vonnis is de door de man aan
de vrouw verschuldigde partneralimentatie vastgesteld op ƒ 2210 per maand;
door de wettelijke indexering is het bedrag inmiddels verhoogd.

1.2. Bij een op 2 december 1997 ingediend verzoekschrift heeft de man aan de
rechtbank te Arnhem verzocht de partneralimentatie op nihil te stellen
ingaande 1 maart 1995, althans ingaande 1 juni 1996, althans ingaande op de
datum van indiening van het verzoekschrift. Tevens verzocht hij de vrouw te
veroordelen tot terugbetaling van de alimentatie die hij zijn inziens
onverschuldigd heeft betaald over dit tijdvak. Aan zijn verzoek heeft de man
primair ten grondslag gelegd dat zijn alimentatieverplichting ingevolge het
bepaalde in art. 1:160 BW van rechtswege is geëindigd doordat de vrouw is
gaan samenleven met een ander (de heer E.) als waren zij gehuwd. Subsidiair
heeft de man aan zijn verzoek ten grondslag gelegd dat de behoefte van de
vrouw zodanig is afgenomen dat de alimentatie op grond van gewijzigde
omstandigheden vanaf de genoemde data behoort te worden verminderd tot nihil.
Ter onderbouwing van zijn stelling over het samenleven heeft de man onder
meer gewezen op verklaringen, afgelegd in het kader van een voorlopig
getuigenverhoor.

1.3. Nadat de vrouw verweer had gevoerd, heeft de rechtbank bij beschikking
van 14 juli 1998 zowel het primaire als het subsidiaire verzoek afgewezen. De
rechtbank heeft allereerst in rov. 1.2 en 1.3 een aantal feiten als
vaststaand aangenomen. Zo heeft de rechtbank o.m. vastgesteld dat de vrouw
een affectieve relatie heeft met de heer E., dat genoemde E. (zelf gescheiden
in november 1995) tot februari 1995 een woning heeft gehad in H., dat hij van
februari 1995 tot 1 augustus 1997 een kamer heeft gehuurd in G., dat dhr. E.
en de vrouw van 3 juli 1995 tot het najaar van 1997 onder één dak hebben
gewoond in de woning van de vrouw, dat dhr. E. per 1 augustus 1997 een woning
heeft gehuurd in H. en medio september 1997 een andere woning in H. heeft
betrokken. De rechtbank, gesteld voor de vraag of er sprake was van
“samenleven met een ander als waren zij gehuwd” in de zin van art. 1:160 BW,
heeft drie tijdvakken onderscheiden.

1.4. Voor wat betreft het tijdvak van 1 maart 1995 tot 3 juli 1995, achtte de
rechtbank door de getuigenverklaringen niet bewezen dat er sprake is geweest
van samenleven van de vrouw met dhr. E. als waren zij gehuwd (rov. 1.4 Rb).
Voor wat betreft het tijdvak van 3 juli 1995 tot eind mei 1996, achtte de
rechtbank voldoende aannemelijk gemaakt “dat het samenleven van de vrouw en
E. in die periode een uit de nood geboren situatie betrof”: in dit tijdvak
hebben de verpleging en verzorging van de op 3 juli 1995 ernstig ziek
geworden en op 29 mei 1996 overleden zoon van E. centraal gestaan. De
rechtbank voegde daaraan toe dat de vrouw en E. vóórdat de zoon ziek werd
niet de intentie hadden om met elkaar te gaan samenwonen (rov. 1.5 Rb). Het
tijdvak van 29 mei 1996 tot augustus 1997 werd volgens de rechtbank
gekenmerkt door het rouwproces en de depressie waarin dhr. E. terecht was
gekomen: in deze periode is volgens de rechtbank wel sprake geweest van
éénzijdige verzorging van E. door de vrouw, maar niet van wederzijdse
verzorging (rov. 1.6 Rb).

1.5. De man heeft hoger beroep ingesteld bij het gerechtshof te Arnhem. Bij
beschikking van 9 februari 1999 heeft het hof de beschikking van de rechtbank
vernietigd. Het hof constateert dat de vrouw heeft erkend dat er sprake is
van een affectieve relatie tussen haar en de heer E. en dat zij in de periode
van 3 juli 1995 tot 1 augustus 1997 met E. onder één dak heeft gewoond. Het
hof is, na in rov. 4.5 en 4.6 een aantal omstandigheden te hebben
weergegeven, van oordeel dat hier is voldaan aan de criteria voor het
aannemen van een “samenleven met een ander als waren zij gehuwd”. Het hof
heeft bepaald dat de onderhoudsverplichting van de man jegens de vrouw
ingaande 1 januari 1998 (1) is geëindigd. Het hof heeft de vrouw
veroordeeld tot terugbetaling van de alimentatie welke de man over de periode
vanaf 1 januari 1998 onverschuldigd heeft betaald.

1.6. De vrouw heeft tijdig cassatieberoep ingesteld tegen de beschikking van
het hof, onder aanvoering van één middel van cassatie. De man heeft verweer
gevoerd.

2. Bespreking van de cassatiemiddelen

2.1. De onderdelen I en II van het middel hebben betrekking op de uitleg van
art. 1:160 BW. Deze bepaling is veelvuldig voorwerp van cassatieberoepen
geweest. Zie over de vraag, wat moet worden verstaan onder samenleven met een
ander als waren zij gehuwd, onder meer: “HR 11 juni 1976, NJ 1976, 512: HR 25
november 1977, NJ 1978, 291: HR 16 januari 1981, NJ 1981, 269: HR 10 april
1981, NJ 1981, 348: HR 2 april 1982, NJ 1982, 374 m.nt. EAAL: HR 22 februari
1985, NJ 1986, 82: HR 21 februari 1986, NJ 1986, 382: HR 2 mei 1986, NJ 1987,
377 m.nt EAA
: HR 14 januari 1994, NJ 1994, 333: HR 29 april 1994, NJ 1994, 625 m.nt WH-S:
HR 7 oktober 1994, NJ 1995, 61: HR 25 november 1994, NJ 1995, 299 m.nt JdB:
HR 12 april 1996, NJ 1997, 56 m.nt. JdB: HR 27 maart 1998, NJ 1998,
550;Asser-De Boer (1998) nrs. 645-649; losbl. Personen- en Familierecht,
aant. 3 op art. 1:160 BW (S.F.M. Wortmann); Van Mourik/Verstappen, Nederlands
vermogensrecht bij echtscheiding (1997) blz. 506-511.” Bij wet van 5 juli
1997, Stb. 324, i.w.tr. 1 januari 1998, is art. 1:160 BW gewijzigd in die zin
dat de onderhoudsverplichting niet alleen eindigt wanneer de
alimentatiegerechtigde met een ander in het huwelijk treedt, maar ook wanneer
de alimentatiegerechtigde met een ander een geregistreerd partnerschap
aangaat op de voet van art. 1:80a BW. Voor het onderhavige geschil heeft deze
wetswijziging geen gevolgen.

2.2. Onderdeel I behelst de klacht dat het hof heeft miskend dat een
redelijke uitleg en een redelijke toepassing van art. 1:160 BW, mede gelet op
de bijzonderheden van het onderhavige geval, met zich meebrengen dat de
betrekking die tussen de vrouw en dhr. E. heeft bestaan niet kán worden
aangemerkt als een “samenleven met een ander als waren zij gehuwd”.
Subsidiair acht de vrouw de redengeving ontoereikend. Onderdeel II hangt met
het voorgaande samen en houdt in dat het hof heeft miskend dat de inhoud en
uitkomst van de bestreden beschikking ten opzichte van de vrouw “zodanig
onredelijk zijn dat het hof op grond daarvan had moeten beslissen dat van een
concubinaat als bedoeld in art. 1:160 BW geen sprake is”.

2.3. De hoofdregel van art. 1:160 BW houdt in dat de onderhoudsplicht van de
gewezen echtgenoot van rechtswege eindigt wanneer de alimentatiegerechtigde
met een ander in het huwelijk treedt (of een geregistreerd partnerschap
aangaat) (2). Aan deze hoofdregel heeft de wetgever, in de vorm van
het amendement-Geurtsen, toegevoegd dat de onderhoudsplicht ook eindigt
indien de alimentatiegerechtigde is gaan samenleven met een ander “als waren
zij gehuwd”. Deze toevoeging is bedoeld om te vermijden dat ongelijke
gevolgen worden verbonden aan situaties die weliswaar formeel verschillend
zijn (huwelijk/ongehuwd samenleven) maar die voor de onderhavige regeling
materieel als gelijk zijn te waarderen. Bovendien heeft aan deze toevoeging
de wens ten grondslag gelegen te voorkómen dat, ter wille van de
rechtsgevolgen, aan een concubinaat de voorkeur zal worden gegeven boven een
tweede huwelijk. (3) Het gevolg van de hoofdregel voor de
alimentatiegerechtigde – te weten: een definitief verlies van de
alimentatieaanspraak jegens de eerste echtgenoot – wordt verzacht doordat
hiertegenover jegens de nieuwe echtgenoot aanspraak ontstaat op onderhoud
gedurende het huwelijk (1:81 BW), respectievelijk op alimentatie indien ook
het tweede huwelijk door echtscheiding wordt ontbonden. De toegevoegde regel
van art. 1:160 BW echter, is onbarmhartig ten opzichte van de
alimentatiegerechtigde die ongehuwd met een ander gaat samenwonen: hij of zij
verliest de alimentatieaanspraak jegens de eerste echtgenoot en heeft evenmin
een wettelijke aanspraak op onderhoud jegens de nieuwe partner. Het is
vanwege deze ingrijpende consequentie, dat het begrip “samenleven met een
ander als waren zij gehuwd” in de rechtspraak terughoudend wordt uitgelegd.

2.4. Op deze consequentie is reeds tijdens de parlementaire behandeling
gewezen. In de praktijk wordt als probleem ervaren, dat een vrijblijvend
samenleven niet mogelijk is: de alimentatiegerechtigde echtgenoot, die na de
scheiding een nieuw gezinsleven wil beginnen maar niet het risico wil lopen
op een bijstandsuitkering aangewezen te raken wanneer ook de tweede relatie
spaak zou lopen, komt in feite voor de keuze te staan: hetzij te huwen, zodat
een aanspraak op onderhoud jegens de nieuwe partner ontstaat, hetzij geheel
van samenleven met een nieuwe partner af te zien. (4)

2.5. Een economisch georiënteerde benadering van dit probleem zou zijn, het
begrip “samenleven met een ander als waren zij gehuwd” te beperken tot die
gevallen waarin de nieuwe partner, zonder daartoe wettelijk verplicht te
zijn, contractueel op zich heeft genomen aan de alimentatiegerechtigde
middelen voor levensonderhoud te verschaffen, óók indien de
samenlevingsrelatie onverhoopt tot een einde zou komen. Deze beperking
voorkómt de bovenbedoelde lacune waarbij de vrouw noch van haar eerste
echtgenoot, noch van haar (gewezen) nieuwe partner alimentatie ontvangt. Voor
de alimentatieplichtige eerste echtgenoot is een dergelijke benadering
evenwel moeilijk te accepteren, omdat de alimentatiegerechtigde
emotioneel/relationeel heeft gekozen voor de lotsverbondenheid met een andere
partner, “for better and for worse”, en daarmee de lotsverbondenheid met de
vroegere echtgenoot – van welke lotsverbondenheid de alimentatieplicht het
gevolg is – als het ware heeft prijsgegeven. In HR 27 maart 1998, NJ 1998,
550 werd overwogen: “Aan deze bepaling liggen de volgende gedachten ten
grondslag. In geval van een nieuw huwelijk kan van de oorspronkelijke
echtgenoot niet worden gevergd dat hij de alimentatiebetaling voortzet, ook
niet indien de nieuwe echtgenoot niet of niet voldoende draagkracht zou
hebben om in het levensonderhoud van die wederpartij te voorzien en evenmin
indien het nieuwe huwelijk op zijn beurt geëindigd zou zijn. De hertrouwende
echtgenoot treedt immers in een nieuwe levensverhouding.” Hieruit valt op te
maken, dat de hier bedoelde, economisch georiënteerde benadering in het
geldend recht geen steun vindt.

2.6. Een tweede benadering van het probleem zou kunnen zijn, aan art. 1:160
BW een zodanige uitleg te geven, dat in geval van een samenleving met een
ander als waren zij gehuwd de onderhoudsplicht van de eerste echtgenoot
vervalt zo lang de samenleving voortduurt, maar niet definitief. De Hoge Raad
heeft deze mogelijkheid uitdrukkelijk verworpen in HR 2 mei 1986, NJ 1987,
377 (rov. 3.1), herhaald in HR 27 maart 1998, NJ 1998, 550 (rov. 3.4). Ook
deze benadering vindt in het geldend recht dus geen steun.

2.7. Een derde benadering wordt in het cassatiemiddel (onderdeel II)
geprobeerd: het buiten toepassing laten van art. 1:160 BW wanneer de
toepassing daarvan naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid
onaanvaardbaar zou zijn. Asser-De Boer nr. 649 en Wortmann (aant. 3 op art.
1:160) achten een beroep op de maatstaven van redelijkheid en billijkheid in
beginsel mogelijk. In HR 23 april 1982, NJ 1982, 335, naar welke beslissing
deze auteurs verwijzen, ging het om een man die, hoewel ermee bekend dat zijn
ex-echtgenote met een ander samenleefde, nog enige tijd was doorgegaan met
betalen van alimentatie. Aangesproken tot verdere betaling, beriep hij zich
ten verwere op art. 1:160 BW. De vrouw stelde de vraag aan de orde of de
goede trouw zich ertegen verzette dat de man zich onder deze omstandigheden
op art. 1:160 BW beriep. De Hoge Raad beantwoordde de vraag ontkennend, maar
noemde daarbij uitdrukkelijk als factor van belang dat het (slechts) ging om
een verweermiddel tegen een vordering tot bijbetaling van alimentatie en niet
om de vraag of de man met een beroep op art. 1:160 BW de reeds door hem
betaalde bedragen als onverschuldigd betaald van de vrouw kon terugvorderen.
A contrario kan hieruit worden afgeleid dat in deze laatste situatie, die in
de richting gaat van rechtsverwerking, een beroep op de beperkende werking
van de goede trouw voor mogelijk wordt gehouden. Met de steller van het
middel zou ik het daarom in beginsel mogelijk achten art. 1:160 BW buiten
toepassing te laten indien de toepassing naar maatstaven van redelijkheid en
billijkheid onaanvaardbaar zou zijn. Weliswaar gaat het om een uit het
familierecht voortvloeiende rechtsbetrekking, maar één waarbij de openbare
orde niet rechtstreeks is betrokken.

2.8. Na deze inleiding kom ik toe aan de afzonderlijke onderdelen. In de
toelichting op onderdeel I wordt een aantal omstandigheden opgesomd, welke
het hof aanleiding zouden hebben moeten geven een andere beslissing te nemen.
Dit baat de vrouw niet. In HR 25 november 1994, NJ 1995, 299, werd overwogen
dat voor een “samenleven met een ander als waren zij gehuwd” niet alleen is
vereist dat de gescheiden echtgenoot en die ander elkaar wederzijds
verzorgen, maar ook dat zij met elkaar samenwonen en een gemeenschappelijke
huishouding voeren. Het hof heeft geen andere dan deze maatstaven aangelegd;
zie rov. 4.4. De termen “samenwonen” en “gemeenschappelijke huishouding”
veronderstellen een zekere duurzaamheid. Het hof heeft vastgesteld dat hier
sprake is geweest van een samenwoning met een duurzaam karakter en van een
gemeenschappelijke huishouding. Dit impliceert dat het hof voor dit tijdvak
de kamer, welke de man had gehuurd in G., niet als diens woonplaats heeft
beschouwd. De redengeving van het hof – waarvoor ik naar de beschikking moge
verwijzen – is niet onbegrijpelijk. De vaststelling van de feiten is
voorbehouden aan de rechter die over de feiten oordeelt en kan daarom in
cassatie niet met vrucht worden bestreden.

2.9. Het hof stond daarnaast voor de vraag of er sprake was van wederzijdse
verzorging; dat er sprake was van een affectieve relatie heeft de vrouw
nimmer betwist. Veronderstellenderwijs aannemend – het is betwist – dat het
motief, op grond waarvan de vrouw en de heer E. in juli 1995 hebben besloten
te gaan samenwonen, niet gelegen is in een voordien bij hen bestaande wens
tot samenwoning maar in de plotseling opgekomen noodzaak een zo goed
mogelijke oplossing te vinden voor de verzorging en verpleging van de ernstig
ziek geworden zoon van E., kón de feitenrechter, ondanks het feit van het
samenwonen, tot het oordeel komen dat er geen sprake is van een wederzijdse
verzorgingsrelatie maar overwegend van een gezamenlijke verpleging van de
zoon. Dat was in deze zaak kennelijk de opvatting van de rechtbank. Aan het
hof, als hoogste feitenrechter, kan evenwel niet de vrijheid worden ontzegd
tot een andere waardering te komen. Het hof heeft feitelijk vastgesteld dat
hier sprake was van een relatie met een wederzijdse verzorging. De door het
hof gebezigde gronden kunnen dit oordeel dragen en bieden overigens voldoende
inzicht in ’s hofs gedachtengang. Onderdeel I faalt om deze reden.

2.10. Onderdeel II betreft de toetsing aan de maatstaven van redelijkheid en
billijkheid. In het onderhavige geval is van rechtsverwerking geen sprake.
Het hof doet de alimentatieaanspraak vervallen per 1 januari 1998 (de maand
na die van indiening van het inleidend verzoek, waarna de vrouw volgens het
hof kennelijk met de mogelijkheid van terugbetaling rekening heeft moeten
houden). Resteert dus de vraag: zijn er andere omstandigheden gesteld die het
onderhavige geval zó bijzonder maken dat de regel van art. 1:160 BW naar
maatstaven van redelijkheid en billijkheid buiten toepassing behoort te
worden gelaten? De rechter, voor deze vraag gesteld, zal zich oriënteren op
de algemeen erkende rechtsbeginselen, de in Nederland levende
rechtsovertuigingen en op de maatschappelijke en persoonlijke belangen die
bij het gegeven geval zijn betrokken (art. 3:12 BW).

2.11. In de toelichting op onderdeel II wordt slechts het argument gehanteerd
dat dhr. E. geen wettelijke onderhoudsverplichting jegens de vrouw heeft en
dat de vrouw door de beslissing definitief van alimentatie van haar eerste
echtgenoot verstoken blijft. Aangezien dit geldt voor alle
alimentatiegerechtigden die met een ander gaan samenleven als waren zij
gehuwd, heeft het hof dit niet behoeven op te vatten als een omstandigheid
die noopt tot het buiten toepassing laten van art. 1:160 BW. Ook onderdeel II
faalt.

2.12. De toelichting op onderdeel I, gelezen in samenhang met onderdeel II,
roept nog de vraag op, of de stelling dat de vrouw en E. de samenwoning min
of meer door de omstandigheden opgedrongen kregen (de noodzaak tot verzorging
van de zieke zoon e.v.), reden vormt om art. 1:160 BW buiten toepassing te
laten als in strijd met redelijkheid en billijkheid. In het algemeen is
voorzichtigheid geboden, wanneer de rechter zich zou moeten inlaten met het
motief waarmee mensen gaan samenwonen. De rechter kan zich in de regel beter
houden bij de waarneembare feiten. Zo mag de feitenrechter bijvoorbeeld een
samenwoning opvatten als een “samenleven met een met een ander als waren zij
gehuwd”, ook al zou het om een samenwoning op proef gaan. (5) Hoe
dan ook, het hof heeft in rov. 4.7 uiteengezet dat – wat de directe
aanleiding tot het samenwonen ook moge zijn geweest – de wederzijdse
verzorging niet beperkt is gebleven tot hetgeen E. en de vrouw door de
omstandigheden opgedrongen was maar zich veel verder uitstrekte. Deze
waardering was, zoals gezegd, voorbehouden aan de feitenrechter.

2.13. Onderdeel III tenslotte treft geen doel. Het hof heeft vastgesteld dat
de vrouw met de heer E. heeft samengewoond in het tijdvak van 3 juli 1995 tot
augustus 1997 en dat de relatie in dit tijdvak voldeed aan de in rov. 4.4
genoemde criteria voor toepassing van art. 1:160 BW. Het hof kon derhalve in
het midden laten of in het daaraan voorafgaande tijdvak al sprake was van een
relatie als bedoeld in dit artikel. De veronderstelling in het middel dat het
hof zich zou hebben uitgesproken over het tijdvak voordien, mist dan ook
feitelijke grondslag.

3. Conclusie
De conclusie strekt tot verwerping van het beroep.
1. D.w.z. met ingang van de maand na indiening van het inleidend verzoekschrift;
volgens het hof (rov. 4.8) heeft de man ter terechtzitting in hoger beroep
met deze ingangsdatum ingestemd.
2. Ter wille van de leesbaarheid zal ik hierna niet telkens herhalen dat de
regel ook geldt bij het aangaan van een geregistreerd partnerschap.
3. TK 1970/71, 10 213, nr. 16. Nu de wetsgeschiedenis al vaker is beschreven,
laatstelijk door de A-G Spier in NJ 1998, 550, moge ik met deze verwijzing
volstaan.
4. Vgl. het redactioneel NJCM-Bulletin 1992, blz. 859-860.
5. 5. HR 11 juni 1976, NJ 1976, 512, m.nt. EAAL; Hof Amsterdam 13 juli 1995, NJ
1996, 251.

Rechters

Mrs. Roelvink, Hermann, Jansen, Fleers en Hammerstein

Instantie

Hoge Raad der Nederlanden

Samenvatting

Bij het bepalen van de draagkracht moet in beginsel met alle schulden rekening
worden gehouden. De stelling van verzoekster dat met een schuld uit hoofde
van een doorlopend krediet bij de Postbank uitsluitend rekening kan worden
gehouden voorzover de geleende gelden ten goede zijn gekomen aan de gemeenschappelijke
huishouding, wordt daarom verworpen. Wanneer de rechter grond aanwezig
oordeelt om in afwijking van deze hoofdregel aan bepaalde schulden geen
of minder gewicht toe te kennen, zal hij voldoende inzicht moeten geven
in de gedachtegang die hem tot deze beslissing heeft geleid. Het met de
hoofdregel overeenstemmende oordeel van het hof behoefde evenwel, ook in
het licht van het debat van partijen, geen nadere motivering.

Volledige tekst

1. HET GEDING IN FEITELIJKE INSTANTIES

Met een op 24 mei 1995 gedateerd verzoekschrift heeft verzoekster tot cassatie
– verder
te noemen: de vrouw – zich gewend tot de Rechtbank te ‘s-Gravenhage en
verzocht
scheiding van tafel en bed uit te spreken tussen haar en verweerder in
cassatie – verder te
noemen: de man – en, voor zover in cassatie van belang, voor haar ten laste
van de man
een alimentatie van ƒ 2.329,44 per maand vast te stellen.
De man heeft verweer gevoerd tegen het door de vrouw verzochte en zelfstandig
verzocht
echtscheiding tussen partijen uit te spreken. Met betrekking tot de verzochte
alimentatie
heeft de man primair verzocht het verzoek van de vrouw af te wijzen, en
subsidiair de
alimentatieverplichting te limiteren tot drie jaar na de datum van de inschrijving
van de
echtscheidingsbeschikking in de registers van de burgerlijke stand.
De vrouw heeft het zelfstandig verzoek van de man bestreden. Ter terechtzitting
van 10
april 1998 heeft de vrouw haar verzoek tot het uitspreken van de scheiding
van tafel en
bed ingetrokken en verzocht echtscheiding tussen partijen uit te spreken.
De Rechtbank heeft bij beschikking van 26 juni 1998 echtscheiding tussen
partijen
uitgesproken, de man veroordeeld om van de dag dat de beschikking van echtscheiding
zal
zijn ingeschreven in de registers van de burgerlijke stand aan de vrouw
tot haar
levensonderhoud uit te keren een bedrag van ƒ 800 per maand, en het meer
of anders
verzochte afgewezen.
Tegen deze beschikking heeft de vrouw voor wat betreft de hoogte van de
alimentatie
hoger beroep ingesteld bij het Gerechtshof te ‘s-Gravenhage. De man heeft
voor wat
betreft de toekenning en de hoogte van de alimentatie, alsmede de afwijzing
van zijn
subsidiaire verzoek tot limitering incidenteel hoger beroep ingesteld.
Bij beschikking van 4 december 1998 heeft het Hof de beschikking van de
Rechtbank, voor
zover deze de alimentatie betreft, vernietigd en, in zoverre opnieuw beschikkende,
aan de
vrouw, ten laste van de man, met ingang van de datum waarop de
echtscheidingsbeschikking is ingeschreven in de registers van de burgerlijke
stand, een
alimentatie van ƒ 200 per maand toegekend, en de bestreden beschikking
voor het
overige bekrachtigd.
De beschikking van het Hof is aan deze beschikking gehecht.

2. HET GEDING IN CASSATIE

Tegen de beschikking van het Hof heeft de vrouw beroep in cassatie ingesteld.
De man
heeft incidenteel cassatieberoep ingesteld. Het cassatierekest en het verweerschrift
tevens houdende het incidenteel beroep zijn aan deze beschikking gehecht
en maken
daarvan deel uit.
Partijen hebben over en weer verzocht het beroep te verwerpen.
De conclusie van de Advocaat-Generaal Spier strekt tot verwerping van zowel
het
principale als het incidentele beroep met compensatie van de kosten.

3. BEOORDELING VAN HET MIDDEL IN HET PRINCIPALE BEROEP EN HET MIDDEL
IN HET INCIDENTELE BEROEP

3.1 De Rechtbank te ‘s-Gravenhage heeft bij beschikking van 26 juni 1998
echtscheiding
tussen partijen uitgesproken. Zij heeft bij die beschikking de bijdrage
in het
levensonderhoud van de vrouw bepaald op ƒ 800 per maand. Het Hof heeft
bij
beschikking van 4 december 1998 deze bijdrage bepaald op ƒ 200 per maand
en de
beschikking voor het overige bekrachtigd.

3.2 In rov. 6 van zijn beschikking heeft het Hof overwogen dat aan lasten
van de man
onder meer rekening wordt gehouden met een aflossing van ƒ 900 per maand
van een
schuld uit hoofde van een doorlopend krediet bij de Postbank. Voor zover
het middel in het
principale beroep dit oordeel als onjuist bestrijdt op de grond dat voor
de bepaling van de
draagkracht van de man met een schuld als de onderhavige uitsluitend rekening
kan
worden gehouden, voor zover de geleende gelden ten goede zijn gekomen aan
de
gemeenschappelijke huishouding, faalt het omdat een vereiste als door het
middel
gesteld, geen steun vindt in het recht. In beginsel behoort immers met
alle schulden
rekening te worden gehouden. Weliswaar zal de rechter grond aanwezig kunnen
oordelen om in afwijking van deze hoofdregel aan bepaalde schulden geen
of minder
gewicht toe te kennen, maar wanneer hij dit doet, zal hij voldoende inzicht
moeten
geven in de gedachtengang die hem tot deze beslissing heeft geleid (vgl.
HR 29 september
1978, nr. 5118, NJ 1979, 143). ’s Hofs met de hoofdregel overeenstemmende
oordeel
behoefde evenwel, ook in het licht van het debat van partijen, geen nadere
motivering.
Ook in zoverre is het middel derhalve niet gegrond.

3.3 De in het middel in het incidentele beroep aangevoerde klachten zijn
eveneens
tevergeefs voorgesteld, omdat de erdoor bestreden overwegingen niet blijk
geven van een
onjuiste rechtsopvatting en die klachten voor het overige uitgaan van motiveringseisen
die
niet kunnen worden gesteld aan beslissingen die zoals de onderhavige uitsluitend
betreffen het vaststellen en wegen van de door partijen met het oog op
hun draagkracht
en behoefte naar voren gebrachte omstandigheden.

4. BESLISSING

De Hoge Raad verwerpt het principale en het incidentele beroep.

CONCLUSIE A-G MR SPIER

Edelhoogachtbaar College,

1. Feiten
1.1 Partijen zijn op 27 december 1984 in Moskou (Rusland) in algehele gemeenschap
van
goederen met elkander getrouwd.

1.2 Uit het huwelijk van partijen zijn geen (thans nog minderjarige) kinderen
geboren.

2. Procedureverloop
2.1 In deze zaak heeft de vrouw scheiding van tafel en bed verzocht. In
dat kader heeft zij
onder meer, bij wege van voorlopige voorziening, een bijdrage in haar levensonderhoud
gevraagd. Stellende dat de man in staat moet worden geacht ƒ 5.000 per
maand te betalen
werd aanvankelijk ƒ 6.000 per maand verzocht. Na de mondelinge behandeling
door de
Rechtbank heeft zij een draagkrachtberekening overgelegd waaruit zou blijken
dat de man
in staat is een maandelijks bedrag van ƒ 2.329,44 te voldoen. In het verzoekschrift
waarin
scheiding van tafel en bed wordt gevraagd heeft zij laatstbedoeld bedrag
gevraagd ter
zake van haar levensonderhoud. Bij brief van haar advocaat van 1 mei 1998
heeft zij dit
bedrag verhoogd tot ƒ 2.555. De Rechtbank heeft dit verzoek terzijde geschoven
(rov 6.1).

2.2 De man heeft betoogd dat hij niet in staat is enige bijdrage te betalen.

2.3 Bij beschikking houdende voorlopige voorzieningen d.d. 27 april 1995
heeft de
Rechtbank te ‘s-Gravenhage de voorlopige bijdrage in het levensonderhoud
van de vrouw
bepaald op ƒ 1.200 per maand bij vooruitbetaling te voldoen. Zij heeft
daarbij overwogen
dat de vrouw aan zo’n bijdrage behoefte heeft omdat zij geen inkomsten
heeft en dat zij,
nu zij geen Nederlands spreekt, ‘extra lastig’ werk kan krijgen. Wat de
draagkracht van de
man betreft neemt de Rechtbank onder meer in aanmerking een maandelijkse
rente ad
ongeveer ƒ 450 en een maandelijkse aflossing van ƒ 500; beide hebben betrekking
op een
schuld aan de Postbank.

2.4 De man heeft de Rechtbank gevraagd tussen partijen de echtscheiding
uit te spreken.
Voorts heeft hij gesteld dat hij niet in staat is om enige bijdrage in
het levensonderhoud
van de vrouw te betalen, terwijl de vrouw in staat is zelf in haar levensonderhoud
te
voorzien. Bij brief van 8 april 1998 aan de Rechtbank deelt Mr Bindels
mee dat de schuld
aan de Postbank nog ƒ 45.000 bedraagt; de man zou ruim ƒ 900 per maand
aan aflossing en
ƒ 300 per maand aan rente voldoen.

2.5 Bij beschikking d.d. 26 juni 1998 van de Rechtbank te ‘s-Gravenhage
werd de echtscheiding tussen partijen uitgesproken.

2.6 Bij diezelfde beschikking werd de bijdrage in het levensonderhoud van
de vrouw bepaald
op ƒ 800 per maand bij vooruitbetaling te voldoen. Daartoe overwoog de
Rechtbank dat der
vrouw behoefte voldoende aannemelijk was geworden (rov 6.3). De Rechtbank
houdt geen
rekening met de aflossing van de man aan de Postbank. De Rechtbank gaat
uit van een
schuld ten belope van ƒ 15.000 ten behoeve van de gemeenschappelijke huishouding.
Omdat met de aflossingen reeds rekening is gehouden in het kader van de
voorlopige
voorzieningen neemt de Rechtbank aan dat deze schuld is afgelost/afgelost
had kunnen zijn
(rov 6.4).

2.7 De vrouw heeft hoger beroep ingesteld. Daarbij vroeg zij een alimentatie
van
ƒ 2.555 per maand. De man heeft verweer gevoerd en heeft incidenteel hoger
beroep
ingesteld. Hij voerde onder meer aan dat zijn draagkracht nihil is (grief
C). Blijkens de
pleitaantekeningen van Mr Bindels zou zijn draagkracht ƒ 160 bruto per
maand zijn (sub 10).

2.8 Bij beschikking van 4 december 1998 heeft het Hof de bijdrage in het
levensonderhoud
van de vrouw bepaald op ƒ 200 per maand bij vooruitbetaling te voldoen.
Voor het overige
werd de beschikking van de Rechtbank bekrachtigd. Op de daartoe bijgebrachte
gronden ga
ik in bij de bespreking van de middelen.

2.9 De vrouw heeft tijdig cassatieberoep ingesteld; de man heeft het beroep
tegengesproken en heeft incidenteel cassatieberoep ingesteld.

3. Bespreking van de middelen
Het principaal cassatieberoep

3.1 Het middel heeft betrekking op rov. 6 van de beschikking van het Hof.
Het kant zich in
het bijzonder tegen de wijze waarop het Hof rekening heeft gehouden met
de aflossing van
de schuld aan de Postbank.

3.2 Volgens het middel zou het Hof bij de vaststelling van de draagkracht
van de man ten
onrechte rekening hebben gehouden met een aflossing van ƒ 900 per maand
op het
doorlopend krediet bij de Postbank nu deze schuld slechts gedeeltelijk
ten goede is
gekomen aan de gemeenschappelijke huishouding van partijen.

3.3 Deze klacht wordt nader uitgewerkt in de toelichting op het middel
onder 5. Deze
stellingen (de letters corresponderen met die van de toelichting) kunnen
als volgt worden
samengevat:

– de man heeft erkend dat de schuld feitelijk niet werd afgelost, wat samenhing
met het
voldoen aan zijn alimentatieverplichting (a). Derhalve is ten minste een
deel van de schuld
niet aan de gemeenschappelijke huishouding ten goede gekomen (c);

– verder is bij de beschikking voorlopige voorzieningen al rekening gehouden
met de
aflossing en rentelasten (b). Het gedeelte van de schuld dat na de datum
van de
voorlopige voorzieningen al afgelost had kunnen zijn, dreigt nu tweemaal
ten laste van de
alimentatie te worden gebracht (d);

– de beslissing van Hof is des te onbegrijpelijk omdat het bedrag waarvan
de Rechtbank
heeft vastgesteld dat het aan de gemeenschappelijke huishouding is toegekomen
(ƒ 15.000) al afgelost had kunnen zijn (f).

Hetgeen onder e wordt aangevoerd is mij niet ten volle duidelijk. Het voegt,
als ik het goed
zie, niets wezenlijks toe aan de andere onderdelen, zodat er niet afzonderlijk
op behoeft te
worden ingegaan.

3.4 Bij de beoordeling van deze klachten is het volgende van belang. Het
saldo van de
schuld aan de Postbank bedroeg op 1 maart 1995 ƒ 50.498,89. De Rechtbank
overwoog
omtrent deze schuld in het kader van de voorlopige voorzieningen (beschikking
d.d. 27 april
1995):
‘(…) Wat de lasten betreft zal de rechtbank in het kader van de voorlopige
voorzieningen
rekening houden met (…) de maandelijkse rente (ad ongeveer
ƒ 450) en aflossing (ad ƒ 500) van de schuld bij de Postbank (…).’

3.5 Ten tijde van de mondelinge behandeling van het echtscheidingsverzoek
met
nevenvoorzieningen bedroeg de schuld bij de Postbank nog ongeveer ƒ 47.000.
Volgens de
man loste hij wel af, maar nam hij de bedragen meteen weer op om de alimentatie
aan de
vrouw te kunnen betalen.

3.6 De procureur van de man heeft bij brief d.d. 23 april 1998 bewijsstukken
in geding
gebracht over de periode 1982-1988. Daaruit blijkt dat van de opgenomen
bedragen in
ieder geval ƒ 15.000 aan de gezamenlijke huishouding van partijen ten goede
is gekomen.

3.7 De Rechtbank overwoog in haar beschikking d.d. 26 juni 1998 met betrekking
tot de
definitieve bijdrage in het levensonderhoud van de vrouw (rov. 6.4):
‘(…) De man stelt dat rekening dient te worden gehouden met de aflossing
van
ƒ 900 per maand op de schuld bij de Postbank. Dit betreft immers een huwelijkse
schuld,
aldus de man.
De vrouw voert hiertegen verweer. Zij erkent op zich dat de schuld in 1988
op haar naam
stond, doch is van mening dat de noodzaak van het aangaan van de schuld
niet is
aangetoond en dat bovendien de schuld niet ten goede van de gemeenschappelijke
huishouding is gekomen.
De rechtbank is van oordeel dat de man ten aanzien van een bedrag van ongeveer
ƒ
15.000 aan schulden heeft aangetoond dat deze ten behoeve van de gezamenlijke
huishouding zijn aangegaan. Nu de rechtbank bij voorlopige voorzieningen
d.d. 27 april 1995
reeds met deze schulden heeft rekening gehouden, gaat de rechtbank ervan
uit dat de
schulden inmiddels zijn afgelost, danwel afgelost hadden kunnen zijn, zodat
zij daarmee
geen rekening zal houden (…).’

3.8 Het Hof overwoog bij beschikking d.d. 4 december 1998 (rov. 6):
‘Aan lasten van de man wordt rekening gehouden met: (…)
– het doorlopend krediet bij de Postbank met een aflossing van ƒ 900 per
maand, nu de
man onweersproken heeft verklaard dat de partijen ook tijdens het huwelijk
bedragen
hebben opgenomen die ten goede kwamen aan de gemeenschappelijke huishouding,
zodat
zowel de man als de vrouw hiervan hebben geprofiteerd, terwijl de man de
financiële
verantwoordelijkheid op zich heeft genomen.’

3.9 In zoverre het middel ervan uitgaat dat in de draagkrachtberekening
alleen dan
rekening mag worden gehouden met een schuld als de opgenomen bedragen aan
de
gemeenschappelijke huishouding ten goede zijn gekomen, gaat het uit van
een onjuiste
rechtsopvatting.

3.10 Hoofdregel is dat op de draagkracht van de man in principe alle schulden
van de man
van invloed zijn. Dat sluit niet uit dat aan bepaalde schulden geen of
minder gewicht wordt
toegekend, bijvoorbeeld als de schuld onverplicht is aangegaan of als de
man zich al van
zijn schuld had kunnen bevrijden. Als de rechter besluit een bepaalde schuld
buiten
beschouwing te laten, moet hij deze beslissing motiveren.

3.11 Terzijde merk ik op dat in gevallen als deze (een huwelijk dat vele
jaren heeft
geduurd) veelal niet meer zal kunnen worden vastgesteld welke uitgaven
zijn besteed ten
behoeve van de huishouding. Van partijen kan, zeker gedurende de periode
dat sprake is
van een harmonieus huwelijk (maar m.i. sowieso) niet worden gevergd dat
ze een speciale
boekhouding bijhouden met het oog op een mogelijke echtscheidingsprocedure.
Daarom zal
moeten worden aanvaard dat de rechter, in zoverre het aankomt op de vraag
hoe de
uitgaven zijn aangewend, een schatting maakt. De vrouw heeft in deze procedure
een
andere opvatting vertolkt. Deze voert tot onaannemelijke resultaten.

3.12 Voorzover het middel erover klaagt dat, volgens het Hof, de totale
schuld aan de
Postbank is terug te voeren op uitgaven ten behoeve van de eertijds gemeenschappelijke
huishouding mist het feitelijke grondslag. Het Hof heeft niet meer of anders
overwogen dan
dat partijen ‘ook tijdens huwelijk bedragen hebben opgenomen die ten goede
kwamen aan
de gemeenschappelijke huishouding’ (rov 6).

3.13 Bij deze stand van zaken behoeven de afzonderlijke klachten nog slechts
gedeeltelijk
bespreking. De klacht onder f ziet er, als gezegd, aan voorbij dat het
Hof niet slechts
genoemde ƒ 15.000 in aanmerking heeft genomen. Het was daartoe ook niet
gehouden.
Klacht c, voorzover niet voortbouwend op klacht a, stuit af op hetgeen
onder 3.9 en 3.10
is opgemerkt.

3.14 De resterende klachten komen erop neer dat bij de bepaling van de
alimentatie in het
kader van de voorlopige voorzieningen reeds rekening is gehouden met het
bestaan van de
schuld en de noodzaak daarop af te lossen. Wanneer daarmee wederom rekening
zou
worden gehouden, zou dat ertoe leiden dat de vrouw tweemaal de desbetreffende
rekening
krijgt gepresenteerd.

3.15 Het Hof behoefde met de door het middel genoemde aflossingen echter
nog geen
rekening te houden.

3.16.1 Tot het tijdstip waarop de echtscheiding was ingeschreven (blijkens
een aan het
verweerschrift in cassatie van de man gehecht document: 8 december 1998)
bleven de
voorlopige voorzieningen gelden. De door het Hof vastgestelde alimentatie
begint immers
eerst vanaf 8 december 1998 te lopen (datzelfde gold voor de vernietigde
beschikking van
de Rechtbank).

3.16.2 Over de periode gelegen tussen 27 april 1995 (de beschikking inzake
voorlopige
voorzieningen) en 8 december 1998 is rekening gehouden met een maandelijkse
aflossing
van ƒ 500 (aldus die beschikking). Over deze periode betekent zulks dat
ruim ƒ 21.500
afgelost had kunnen zijn. Trekt men dit bedrag af van de in 1995 bestaande
schuld, dan
resteert een aanzienlijk bedrag. Met ingang van 8 december 1998 zal van
het
restantbedrag ƒ 900 per maand moeten worden afgetrokken, ongeacht de vraag
of de
man daadwerkelijk aflost.

3.17 Wanneer de schuld te zijner tijd had kunnen zijn afgelost (of dat
daadwerkelijk
gebeurt, is als gezegd niet van belang), wanneer de vrouw alsdan nog steeds
behoefte aan
alimentatie heeft, de draagkracht van de man toelaat alimentatie te betalen
en geen grond
bestaat voor limitering kan opnieuw worden bezien welk bedrag de man moet
betalen.
Omdat het hier gaat om een situatie die eerst over enkele jaren intreedt,
kan het Hof,
gezien de zojuist genoemde onzekerheden, niet euvel worden geduid dat het
daarop niet is
vooruitgelopen. Bij zo’n wijzigingsverzoek is de rechter in beginsel vrij
te beoordelen aan
welke omstandigheden hij betekenis toekent ter beantwoording van de vraag
of de
rechterlijke uitspraak niet langer voldoet aan de wettelijke maatstaven.

3.18 Het middel stuit op het bovenstaande af

Het incidentele cassatieberoep
3.19 Het middel strekt ten betoge dat het Hof ten onrechte heeft geoordeeld
dat de vrouw
behoefte heeft aan een bijdrage in haar levensonderhoud, waarbij het Hof
de vrouw ten
onrechte niet met het bewijs heeft belast van haar behoefte en van de wijze
waarop zij in
haar (aanvullende) behoefte(n) heeft voorzien.

3.20 Het Hof heeft omtrent de behoefte van de vrouw overwogen (rov. 4):
‘De vrouw is 53 jaar oud. Zij heeft de man in 1981 leren kennen en heeft
sedertdien niet
meer gewerkt. Uit de stukken en het verhandelde ter terechtzitting is voldoende
aannemelijk geworden dat de vrouw na haar vertrek bij de man in maart 1994
heeft
getracht om een baan te vinden, doch haar leeftijd, gebrek aan opleiding
en werkervaring
en de taal – zij spreekt nagenoeg geen Nederlands – daartoe een beletsel
vormden. Het hof
is niet gebleken dat de vrouw inkomsten heeft uit arbeid noch dat zij naast
de door haar
ontvangen alimentatie nog andere middelen van bestaan heeft, zoals de man
heeft
betoogd. De huur bedraagt ƒ 1.100 per maand. Gelet op de bovengenoemde
omstandigheden staat haar behoefte aan een aanvullende alimentatie naar
het oordeel van
het hof vast.’

3.21 Het middel betreft alleen de vraag of het Hof terecht heeft geoordeeld
dat de vrouw
behoefte heeft aan een bijdrage in haar levensonderhoud. De omvang van
haar behoeften
is niet aan orde gesteld.

3.22 Kennelijk in het kader van de vraag of de vrouw in Nederland werk
kan vinden, verwijt
het middel onder a en b het Hof te hebben aangenomen dat de vrouw nagenoeg
geen
Nederlands spreekt.

3.23 De klacht faalt reeds omdat het Hof dit kennelijk zelf heeft geconstateerd
bij de
mondelinge behandeling ter zitting. Daar komt bij dat de man deze stelling
ook zelf in eerste
aanleg heeft betrokken. Weliswaar heeft hij in appèl anders betoogd, doch
daaraan kon het
Hof geredelijk voorbijgaan.

3.24 In de onderdelen c, d en e wordt aangedrongen dat de vrouw zich uitgaven
zou
kunnen permitteren boven het bijstandsniveau zodat de vrouw ‘wel andere
inkomsten moet
hebben’. Het Hof had de vrouw om die reden moeten belasten met het bewijs
van haar
inkomsten en lasten. In onderdeel f, tot slot, wordt betoogd dat stelplicht
en bewijslast
meebrengen dat de vrouw belast had moeten worden met het bewijs van de
behoefte aan
een bijdrage in haar levensonderhoud; het inzage geven in haar middelen
van bestaan zou
daar onderdeel van uitmaken.

3.25 Vooropgesteld zij dat de vaststelling en de waardering van de omstandigheden
die
bepalen of een echtgenoot behoefte heeft aan een bijdrage in zijn of haar
levensonderhoud, zijn overgelaten aan de rechter die over de feiten oordeelt.

3.26 Er valt zeker begrip voor op te brengen dat de man niet geheel duidelijk
is waarom van
hem wordt gevergd dat hij allerhande gegevens aandraagt, terwijl de vrouw
– in zijn visie –
kan volstaan met het poneren van stellingen. Het Hof had in hetgeen door
de man is
aangevoerd aanleiding kunnen vinden om van de vrouw te vergen dat zij haar
stellingen
nader toelichtte. Gehouden was het daartoe m.i. niet.

3.27 Op grond van de over een weer aangevoerde stellingen en overgelegde
stukken heeft
het Hof de stellingen van de vrouw voldoende aannemelijk geoordeeld, ook
tegen de
achtergrond van de door de man gezaaide twijfels. Daarbij valt te bedenken
dat de man
volgens eigen opgave, (intussen begrijpelijkerwijs) niet in staat is deze
twijfels te
substantiëren. Wat de huur van de vrouw betreft: het ligt voor de hand
te veronderstellen
– hetgeen het Hof kennelijk ook heeft gedaan – dat de vrouw aanspraak heeft
op
huursubsidie.

3.28 Opmerking verdient nog dat de man in appèl in het bijzonder heeft
gesuggereerd dat
een man, met wie de vrouw zou hebben samengeleefd, (een deel van) haar
kosten zou
hebben betaald. In cassatie wordt daarop niet meer teruggekomen. Dat ligt
ook voor de
hand tegen de achtergrond van zijn verklaring ten Hove dat hij niet kan
bewijzen dat de
vrouw met een ander heeft samengewoond in de zin van art. 1:160 BW (rov
3).

3.29 Het Hof behoefde voorts niet in gaan op allerlei suggesties waarvan
de man zelf heeft
betoogd dat ze onaannemelijk of ongeloofwaardig zijn.

Conclusie
Deze conclusie strekt tot verwerping van zowel het principale als het incidentele
beroep
met compensatie van de kosten.

Rechters

mrs. Neleman, Jansen en Kop

Instantie

Hoge Raad der Nederlanden

Samenvatting

Bij het bepalen van de alimentatiebehoefte van de vrouw heeft het hof rekening
gehouden met de welstand van partijen tijdens het huwelijk, maar daarbij
tevens in aanmerking genomen dat het uitgavenpatroon tijdens het huwelijk
kennelijk nauw verband hield met de maatschappelijke positie van de man
en dat het uitgavenpatroon in zoverre niet bepalend kan zijn voor de huidige
behoefte van de vrouw. Geen onbegrijpelijk oordeel.

Volledige tekst

1. HET GEDING IN FEITELIJKE INSTANTIES

Met een op 2 april 1997 ter griffie van de Rechtbank te ‘s-Gravenhage ingediend
verzoekschrift heeft verweerder in cassatie – verder te noemen: de man
– zich gewend tot die Rechtbank en verzocht echtscheiding tussen hem en
verzoekster tot cassatie – verder te noemen: de vrouw – uit te spreken.
Voorts heeft hij verzocht nevenvoorzieningen te treffen.
De vrouw heeft ook harerzijds verzocht echtscheiding tussen partijen uit
te spreken en –
voor zover in cassatie nog van belang – voorts verzocht voor haarzelf een
uitkering tot
levensonderhoud van ƒ 3.500 per maand vast te stellen.
De man heeft bij verweerschrift verzocht de door de vrouw verzochte bijdrage
af te wijzen
voor zover deze een bedrag van ƒ 3.000 per maand in 1997 en 1998, ƒ 2.000
in 1999
en 2000 en ƒ 1.000 in 2001 en 2002 te boven gaat, en te bepalen dat de
onderhoudsplicht ten aanzien van de vrouw per 1 januari 2003 is geëindigd.
De Rechtbank heeft bij beschikking van 13 oktober 1997 echtscheiding tussen
partijen
uitgesproken en – voor zover in cassatie van belang – de man veroordeeld
van de dag van
inschrijving van de echtscheidingsbeschikking in de registers van de burgerlijke
stand aan
de vrouw tot haar levensonderhoud uit te keren een bedrag van ƒ 3.500 per
maand, en
het meer of anders verzochte afgewezen.
Tegen deze beschikking, voor zover het de vaststelling van alimentatie
van de vrouw betreft, heeft de man hoger beroep ingesteld bij het Gerechtshof
te ‘s-Gravenhage.
Bij beschikking van 29 januari 1999 heeft het Hof de beschikking van de
Rechtbank, voorzover aan zijn oordeel onderworpen, vernietigd en, in zoverre
opnieuw beschikkende, aan
de vrouw ten laste van de man met ingang van de datum waarop de echtscheidingsbeschikking
is ingeschreven in de registers van de burgerlijke stand, een alimentatie
toegekend van ƒ 3.000 per maand, zulks tot 1 januari 1999, en vervolgens
voor het jaar 1999 ƒ 2.500, voor het jaar 2000 ƒ 2.000, voor het jaar 2001
en de jaren daarna ƒ 1.500, steeds per maand, en het meer of anders verzochte
afgewezen.
De beschikking van het Hof is aan deze beschikking gehecht.

2. HET GEDING IN CASSATIE

Tegen de beschikking van het Hof heeft de vrouw beroep in cassatie ingesteld.
Het cassatierekest is aan deze beschikking gehecht en maakt daarvan deel
uit.
De man heeft geen verweerschrift ingediend.
De conclusie van de Advocaat-Generaal Langemeijer strekt tot verwerping
van het beroep.

3. BEOORDELING VAN HET MIDDEL

3.1 Bij beschikking van de Rechtbank van 13 oktober 1997 is tussen partijen
echtscheiding
uitgesproken, en is voorts, voor zover in cassatie van belang, de man veroordeeld
aan de vrouw tot haar levensonderhoud uit te keren een bedrag van ƒ 3.500
per maand. Het Hof heeft die beschikking, voor zover zij de uitkering tot
levensonderhoud van de vrouw betreft, vernietigd, en de man veroordeeld
tot een alimentatie van ƒ 3.000 per maand tot 1 januari 1999, en vervolgens
voor het jaar 1999 ƒ 2.500 per maand, voor het jaar 2000 ƒ 2.000 per maand
en voor het jaar 2001 en de jaren daarna ƒ 1.500 per maand.

3.2 Bij zijn oordeel dat de vrouw niet aannemelijk heeft gemaakt dat zij,
voordat partijen uiteengingen, een zo grote financiële behoefte had dat
zij thans naast haar verdiensten behoefte heeft aan een aanvullende alimentatie
van ƒ 3.500 per maand, heeft het Hof in aanmerking genomen dat een deel
van haar behoeften samenhing met de kosten die zij als echtgenote van de
man in diens maatschappelijke positie heeft moeten maken, welke extra behoefte
niet meer bestaat (rov. 8). Het Hof heeft daaraan toegevoegd dat de vrouw
behoefte heeft aan een aanvullende alimentatie ‘in verband met het iets
hogere uitgavenpatroon dat zij uit het huwelijk meeneemt’.
Met een en ander heeft het Hof tot uitdrukking gebracht dat het bij de
bepaling van de behoefte van de vrouw aan een onderhoudsbijdrage na de
ontbinding van het huwelijk weliswaar rekening heeft gehouden met de welstand
waarin partijen tijdens het huwelijk hebben geleefd, doch dat een gedeelte
van het uitgavenpatroon tijdens het huwelijk van partijen kennelijk nauw
verband hield met de maatschappelijke positie van de man. Daaraan heeft
het Hof de slotsom verbonden dat het vorenbedoeld uitgavenpatroon in zoverre
niet bepalend kan zijn voor de huidige behoeft van de vrouw. Nu het aan
het Hof vrijstaat de voor de behoefte van de vrouw in aanmerking komende
omstandigheden te wegen en het Hof daarbij niet afzonderlijk behoeft in
te gaan op alle door de vrouw aangevoerde stellingen, is dit oordeel niet
onbegrijpelijk. Het is ook niet ontoereikend gemotiveerd. Het middel faalt
derhalve.

4. BESLISSING

De Hoge Raad verwerpt het beroep.

CONCLUSIE A-G LANGEMEIJER:

Edelhoogachtbaar College,
In dit alimentatiegeschil gaat het om de motivering van het oordeel over
de behoefte van de vrouw aan een onderhoudsbijdrage.

1. De feiten en het procesverloop
1.1. Partijen zijn in 1975 met elkaar gehuwd. Bij inleidend verzoekschrift
d.d. 2 april 1997 heeft de man de rechtbank te ‘s-Gravenhage verzocht de
echtscheiding uit te spreken. Zijn nevenverzoeken hadden betrekking op
een toen nog minderjarige dochter en kunnen onbesproken blijven. De vrouw
heeft een verweerschrift ingediend. Daarin heeft zij onder meer verzocht
de door de man na echtscheiding verschuldigde bijdrage in de kosten van
haar levensonderhoud vast te stellen op ƒ 3.500 per maand.

1.2. In antwoord op het verzoek van de vrouw heeft de man een regeling
voorgesteld waarbij de partneralimentatie geleidelijk zou worden afgebouwd
van ƒ 3.000 (in 1997-1998) via ƒ 2.000 (in 1999-2000) en ƒ 1.000 per maand
(in 2001-2002) tot nihil op 1 januari 2003.

1.3. Bij beschikking van 13 oktober 1997 heeft de rechtbank de echtscheiding
uitgesproken
en – voor zover in cassatie van belang – de man veroordeeld tot betaling
van een bijdrage
in de kosten van het levensonderhoud van de vrouw ten bedrage van ƒ 3.500
per maand
met ingang van de dag van inschrijving van de echtscheidingsbeschikking.

1.4. De man is in hoger beroep gekomen bij het gerechtshof te ‘s-Gravenhage.
Bij beschikking van 29 januari 1999 heeft het hof de beschikking van de
rechtbank vernietigd en aan de vrouw een alimentatie toegewezen van ƒ 3.000
per maand, vanaf de datum van inschrijving van de echtscheidingsbeschikking
tot 1 januari 1999 en vervolgens:
– voor het jaar 1999: ƒ 2.500 per maand;
– voor het jaar 2000: ƒ 2.000 per maand;
– voor het jaar 2001 en de jaren daarna: ƒ 1.500 per maand.

1.5. De vrouw heeft tijdig beroep in cassatie ingesteld tegen de beschikking
van het hof, onder aanvoering van één middel van cassatie. De man, ofschoon
daartoe in de gelegenheid gesteld, heeft geen verweerschrift ingediend.

2. Bespreking van het cassatiemiddel
2.1. Bij de vaststelling van alimentatie wordt enerzijds rekening gehouden
met de behoeften van de tot onderhoud gerechtigde en anderzijds met de
draagkracht van de tot uitkering verplichte persoon (art. 1:397 BW). Het
hof heeft in rov. 5 geconstateerd dat de financiële draagkracht van de
man toereikend is om de in eerste aanleg vastgestelde alimentatie te voldoen.
Vervolgens is het hof in rov. 8 nader ingegaan op de behoeften van de vrouw.
Het hof overwoog: ‘De vrouw heeft niet aannemelijk gemaakt dat zij, voordat
de partijen uiteengingen, een zo grote financiële behoefte had dat zij
thans bovenop haar verdiensten behoefte heeft aan een aanvullende alimentatie
van ƒ 3.500 bruto per maand. Hierbij neemt het hof in aanmerking dat een
deel van haar behoeften samenhing met kosten die zij als echtgenote van
de man in diens maatschappelijke positie heeft moeten maken. Deze extra
behoefte is er niet meer. De vrouw heeft enige aanvullende alimentatie
nodig, eerst om te wennen aan een behoeftenpatroon dat past bij haar inkomen,
en blijvend, met enige aanvulling in verband met het iets hogere uitgavenpatroon
dat zij uit het huwelijk meeneemt.’
In de bestreden beschikking is dus geen sprake van limitering (beëindiging
van de onderhoudsplicht als zodanig), maar van een afnemende behoefte aan
alimentatie.

2.2. Het middel acht dit oordeel onbegrijpelijk, althans de redengeving
ontoereikend. In onderdeel (i) wordt aangevoerd dat de vrouw zich had beroepen
op haar huidige behoeften. Niet valt in te zien dat de gestelde behoefte
ontbreekt enkel omdat in het verleden een extra behoefte zou hebben bestaan
die er nu niet meer is. Bovendien, zo stelt onderdeel (ii), blijkt noch
uit de stellingen van de vrouw noch uit de gedingstukken dat de vrouw in
het verleden een extra behoefte heeft gehad door kosten die zij heeft moeten
maken. Ook de man heeft dit niet aangevoerd, aldus onderdeel (iii).

2.3. In het Trema-rapport wordt het bondig omschreven: de behoefte van
de gewezen echtgenoot kan worden gesteld op het bedrag dat nodig is om
een staat te voeren die de onderhoudsgerechtigde in redelijkheid past.
De mate van welstand waarin partijen tijdens hun huwelijk hebben kunnen
leven mag in aanmerking worden genomen bij de bepaling van de huidige behoefte
van de alimentatiegerechtigde. Dit is verklaarbaar: de partneralimentatie
vindt haar grondslag in de levensgemeenschap zoals die door het huwelijk
is geschapen, welke gemeenschap in de alimentatieplicht haar werking behoudt
ook al wordt de huwelijksband geslaakt.

2.4. Het hof heeft in rov. 4 vastgesteld dat de vrouw ƒ 43.500 per jaar
verdient en dat zij, buiten de hypotheeklasten van bruto ƒ 750 per maand
(= ƒ 9.000 per jaar), geen bijzondere lasten heeft. In zoverre is het huidige
inkomen van de vrouw toereikend. Het hof heeft blijkens rov. 9 daarbij
mede gelet op de vermogenspositie. Zou het hof het hierbij gelaten hebben,
dan zou er sprake zijn geweest van een terugval in het bestedingspatroon.
In de laatste jaren van het huwelijk hebben partijen immers in een redelijke
welstand geleefd; zie rov. 2. Het hof heeft voor de bepaling van de huidige
behoefte dan ook aansluiting gezocht bij het levenspeil in de laatste jaren
van het huwelijk, zij het dat het hof dit uitgangspunt relativeert door
de overweging dat een deel van de behoeften van de vrouw in die periode
samenhing met kosten welke zij als echtgenote van de man in diens maatschappelijke
positie heeft moeten maken en welke kosten zij nu niet meer heeft. Op zich
is dit een begrijpelijke redengeving.

2.5. Bij de mondelinge behandeling in appèl heeft de vrouw zich beroepen
op een zgn. ‘jus-vergelijking’. Deze is door het hof niet gevolgd; over
die beslissing wordt in cassatie niet geklaagd. Om de huidige behoeften
van de vrouw te kunnen bepalen, heeft het hof onderzocht aan welk bestedingspatroon
de vrouw tijdens het huwelijk gewend was. Bij de mondelinge behandeling
in eerste aanleg had de vrouw, ter onderbouwing van haar huidige behoeften,
zich beroepen op een gespecificeerde lijst van begrote of werkelijke uitgaven
welke uitkomt op een totaalbedrag (ƒ 81.802,23) dat aanzienlijk boven haar
huidige inkomen uit arbeid ligt. Kennelijk heeft het hof het hieruit blijkende
bestedingspatroon tot uitgangspunt genomen en geoordeeld dat dit patroon
ten dele in aanmerking wordt genomen als een blijvende consequentie van
het huwelijk (hetgeen de alimentatie van ƒ 1.500 in 2001 en volgende jaren
rechtvaardigt). Ten dele heeft het hof een geleidelijke afbouw van dit
bestedingspatroon redelijk geacht tot een bestedingspatroon dat past bij
de situatie waarin de vrouw thans verkeert. De vaststelling en de waardering
van omstandigheden, van belang voor de bepaling van de alimentatie, zijn
voorbehouden aan de rechter die over de feiten oordeelt en kunnen als zodanig
in cassatie niet worden getoetst.

2.6. Bij de mondelinge behandeling in appèl is gewezen op HR 10 januari
1997 (FJR 1997 blz. 66) en het debat daarover in Echtscheidingsbulletin
1997 (nr 4 resp. nr 6/7) tussen J.W.D. van O.[..] en B.M. M.[..]. In het
toen berechte geval had de vrouw kennelijk ook een uitgavenbegroting overgelegd
en hadden partijen over een groot aantal van de daarin opgenomen posten
gedebatteerd; het hof had toen nagelaten aan te geven welk van die posten
het naar aanleiding van dat debat heeft aanvaard als medebepalend voor
de behoefte van de vrouw. In het onderhavige geval is een dergelijk debat
op posten echter uitgebleven. Mogelijk komt dit, doordat de mondelinge
behandeling op 24 april 1998 desverzocht door het hof is opgeschort voor
het voeren van schikkingsonderhandelingen. Hoe dan ook, van het hof kon
in dit geval m.i. niet worden gevergd in zijn motivering de lijst van uitgaven
van de vrouw post voor post te bespreken en telkens aan te geven welke
uitgaven het hof wél en welke het hof niet als bovenmatig voorkwamen.

2.7. Waar het hof spreekt over kosten die de vrouw als echtgenote van de
man in diens maatschappelijke positie heeft moeten maken, wordt vanzelfsprekend
niet bedoeld dat iemand haar heeft gedwongen die kosten te maken. Het hof
heeft hiermee kennelijk slechts willen aangeven dat de vrouw tijdens haar
huwelijk een deel van de kosten uitsluitend had omdat het doen van de desbetreffende
uitgaven in haar toenmalige positie maatschappelijk gebruikelijk was en
dat zij thans, verkerend in een positie waarin het maken van die kosten
niet maatschappelijk gebruikelijk is, minder uitgaven te haren laste heeft.
Onbegrijpelijk is een en ander niet.

2.8. In hoger beroep betwistte de man de door de vrouw verzochte alimentatie
– en de daartoe door de vrouw gestelde behoefte – als bovenmatig. Daarmee
was de rechtsstrijd afgebakend: het hof had te onderzoeken of de door de
vrouw gestelde behoefte daadwerkelijk bestond. Reeds in het inleidend echtscheidingsverzoekschrift
had de man laten weten dat hij slechts voor een beperkte overbruggingsperiode
alimentatie wilde betalen, hetgeen in zijn verweerschrift tegen het verzoek
van de vrouw is geconcretiseerd in de voorgestelde afbouwregeling. Binnen
de aldus bepaalde grenzen van de rechtsstrijd kon het hof uit de ten processe
gebleken feiten zelf de conclusie trekken dat een deel van de door de vrouw
gestelde behoeften voortkwam uit omstandigheden die tijdens het huwelijk
wél het bestedingspatroon bepaalden, maar nu niet meer. In de keuze van
zijn argumenten omtrent de mate waarin behoefte werd aangenomen was het
hof niet gebonden aan de argumenten die de man had aangevoerd. De slotsom
is dat het middel in geen van zijn onderdelen doel treft.

3. Conclusie
De conclusie strekt tot verwerping van het beroep.

Rechters

Mrs. Neleman, Hammerstein en Kop